LoginRegister
CITI Universitywww.citi.edu.mn ↗
CITI SCIENCE 
International Scholarly Journal
ISSN (Print): 2788-7685e-ISSN (Online): 2788-7693Published by CITI University
Submit Manuscript

“Хөхөө Намжилын домог”-оос монголчуудын итгэл бишрэл, өнгө, тооны бэлгэдэлт сэтгэлгээг шинжлэх нь

Abstract

     Аливаа домгийн агуулга, өгүүлэмжид туссан үзэл сэтгэлгээг шинжлэх нь тухайн үндэстний сэтгэлгээний онцлог, соёлын мөн чанарыг тодорхойлоход чухал ач холбогдолтой. Энэхүү судалгаанд морин хуурын үүсэлтэй холбоотой домгуудыг цуглуулж, эмхэтгэн, “нэгэн залуу нисдэг хүлэг морио муу санаатны гарт алдсанаар морин хуур урлаж буй” гэсэн гол мотивоор зангилагдсан Хөхөө Намжилын домгийн 15 хувилбарыг сонгон авч, тэдгээрийн гол санаа, өгүүлэмж, дүрийн онцлогт үндэслэн нэгэн домгийн хувилбарууд болохыг тодорхойлжээ. Судалгаанд түүхэн материалын, төрөл хуваах, текст задлалын, мотив судлалын болон харьцуулан шинжлэх аргуудыг голлон ашигласан.
     Домгийн хувилбаруудад илэрч буй монголчуудын бэлгэдэлт сэтгэлгээг шинжлэхдээ зан үйл, соёл судлал, гоо зүйн онолын үүднээс авч үзэж, монголчуудын сэтгэхүйн ертөнцөд “хүслийн жигүүрт хүлэг” болон “Этүгэн эх”-ийн дүр хэрхэн бүтээгдсэнийг шинжилсэн. Эдгээр дүр нь домогт жонон хар морь, нисдэг жигүүрт хүлэг, лусын дагина, Алтайн охин зэрэг олон янзаар дүрслэгддэг. Судалгааны үр дүнгээс үзэхэд монголчууд хийморь хэмээх хийсвэр ухагдахууныг жигүүрт хүлгээр төлөөлүүлэн ойлгож, уул усны эзэн сахиусыг лусын охин, дагина хэмээн дүрслэн шүтэж, бэлгэшээж ирсэн нь домгийн өгүүлэмжид туссан байна.
     Түүнчлэн монголчуудын итгэл бишрэл, бэлгэдэлт сэтгэлгээнээс үүдэлтэй өнгөний (ногоон өнгөөр лус буюу лусын эзнийг, хар өнгөөр хар яст харц хүн, эрэлхэг зориг, цог жавхланг, улаан өнгөөр халуун дотно байдал, баяр баяслыг) болон тооны (нэг, хоёр, гурав) бэлгэдэл домгийн үйл явдал, өгүүлэмжээр илэрч байгааг судлан тогтоожээ.
     Энэхүү судалгаа нь морин хуурын үүслийн тухай домгийн өмнөх судалгааг гүнзгийрүүлж, судалгааны цар хүрээг өргөжүүлэн, нэгэн домгийн олон хувилбарт тулгуурлан монголчуудын өвөрмөц соёл, язгуур сэтгэлгээг шинжилснээрээ ач холбогдолтой юм.

References

1. Дулам, С. (1979). Галаар бэлгэдэх бэлгэдэл домог зүйтэй холбогдох нь. Монгол Улсын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний бичиг, №2.
2. Дулам, С. (2000). Монгол бэлгэдэл зүй (Дэд дэвтэр). Улаанбаатар: Битпресс.
3. Дулам, С. (2007). Монгол соёлын чуулган. Улаанбаатар: Битпресс.
4. Дулам, С. (2009). Монгол домог зүйн дүр. Улаанбаатар: Битпресс.
5. Дулаан. (2001). Монгол ардын аман зохиол. БНХАУ: Бээжингийн Их Сургуулийн хэвлэлийн газар.
6. Энэбиш, Ж. (1991). Хөгжмийн уламжлал шинэчлэлийн асуудалд. Улаанбаатар: Улсын хэвлэлийн газар.
7. Энэбиш, Ж. (2017). Монголын хөгжмийн их нүүдэл. Улаанбаатар: Адмон.
8. Энхцэцэг, Д. (2018). Хуурын татлага – Монголын хөгжимт соёлын феномен болох нь. Улаанбаатар.
9. Буянбат, Х. (2016). Монголчуудын модны шүтлэг. Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон: Өвөр Монголын Соёлын хэвлэлийн хороо.
10. Мандах, Х., Хасчимэг. (1997). Монголын зан аалийн үлгэр. Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон: Үндэсний хэвлэлийн хороо.
11. Мандуга, Ван. (2011). Монгол зан үйлийн судлал. Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон: Өвөр Монголын ардын хэвлэлийн хороо.
12. Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи, Хэл зохиолын хүрээлэн. Дуун ухааны сан хөмрөг. №385-72. Х-5. Тов. данс-31. Хадгаламжийн нэгж-622.
13. Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи, Хэл зохиолын хүрээлэн. Дуун ухааны сан хөмрөг. №385-72. Х-6. Тов. данс-1. Хадгаламжийн нэгж-5.
14. Нийтлэл. (2016, 12 дугаар сарын 22). news.mn. https://news.mn/r/753622/
15. Сампилдэндэв, Х. (2010). Монгол домгийн чуулган. Улаанбаатар.
16. Сайнцогт, Х. (2011). Ар зуу бүтсэн домгийг өгүүлэх нь. Өвөр Монголын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, №6.
17. Сарана, Ч. (2009). Алшаа ардын аман зохиолын цомог. Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон: Өвөр Монголын ардын хэвлэлийн хороо.
18. Төгсбаяр. (2010). Ажнай үүслийн анхны уянга “Илдэн морины татаас”. Өвөр Монголын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, №1.
19. Төмөрбөх, Хатачган., Сарана, Ч. (2017). Алшаа зүүн хошууны аман үлгэр. Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон: Өвөр Монголын сурган хүмүүжүүлэх хэвлэлийн хороо.
20. Хүрэлшаа. (2016). Монгол домгийн соёл судлал. Улаанбаатар: Адмон принт.
21. Хүрэлшаа. (2017). Монгол үндэстний дуу хөгжмийн үлгэр үүслийн домог үлгэрийн эмгэнэлт жүжгийн шинжийг өгүүлэх нь. Өвөр Монголын Их Сургуулийн Эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, №2, №190.
22. Цэрэнсодном, Д. (1982). Монгол ардын аман зохиолын чуулган. Улаанбаатар: Улсын хэвлэлийн газар.
23. Цэрэнсодном, Д. (1989). Монгол ардын домог үлгэр. Улаанбаатар: Улсын хэвлэлийн газар.